دادند چنان كه طغتكين اتابك پسر تاج الدّوله تتش در 497 سلسلهء اتابكان دمشق ( 497 - 549 ) و عماد الدّين زنگى از غلام‌زادگان سلطان ملكشاه شعبهء اتابكان موصل ( 521 - 648 ) و ايلدگز اتابك ارسلانشاه به شرحى كه گذشت اتابكان آذربايجان ( 541 - 626 ) را تشكيل دادند . انوشتكين غرجه پدر قطب الدّين محمّد خوارزمشاه چنان كه ديديم و سلغر جدّ اتابكان فارس ( 543 - 684 ) و مؤسسين سلسله‌هاى امراى اربل ( 539 - 630 ) و شاهان ارمنستان ( 493 - 604 ) و امراى دياربكر ( 495 - 712 ) همه از غلامان يا رؤساى لشكرى سپاه سلجوقى بودند و هر كدام هم سهمى از كشور وسيع سلاجقه را منفصل كرده در آن براى خود ترتيب امارتى موروثى دادند . از اين سلسله‌ها آنچه بالاختصاص با تاريخ ايران ارتباط دارد اتابكان آذربايجان و فارس و لرستان و سلسله‌هاى خوارزمشاهى و قراختائى كرمانست . تاريخ اتابكان فارس و لرستان و قراختائيان كرمان را بايد در ذيل تاريخ مغول ديد به همين جهت ما در اين دوره فقط بذكر اتابكان آذربايجان و و خوارزمشاهيان مىپردازيم . الف - اتابكان آذربايجان ( 541 - 626 ) به تفصيلى كه پيشتر گذشت شمس الدّين ايلدگز مؤسّس سلسلهء اتابكان آذربايجان اصلا از غلامان قبچاقى بود كه در دستگاه سلطان مسعود سلجوقى اهمّيت و اعتبارى حاصل كرد و چون مسعود زن برادر متوفاى خود طغرل ثانى را نيز بزوجيّت به او داد و اتابكى ارسلانشاه پسر صغير طغرل هم به او واگذاشته شد روز بروز كوكب سعادتش اوج گرفت تا آنجا كه مسعود در سال 541 حكومت آذربايجان و ارّان را به او سپرد و ايلدگز در حقيقت بجهاد در مقابل گرجيان عيسوى كه دائم به اين ثغور تعرّض ميكردند مأموريّت يافت . امارت آذربايجان از تاريخ 541 در خاندان ايلدگز موروثى گرديد و اين حال تا 626 برقرار بود .